Konwencja o ludobójstwie i „Wielka Szachownica”

Raphael Lemkin | Zbigniew Brzeziński |

Antanas Smetona | Sofija Smetonienė| Valdas Adamkus| Jazep Varonka

  • Józef Piłsudski

Obywatele Stanów Zjednoczonych pochodzący ze wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej znacząco przyczynili się do rozwoju nauk politycznych i stosunków międzynarodowych na amerykańskich uniwersytetach. Niektórzy z nich stworzyli terminy, które są obecnie używane na całym świecie. Dobrym przykładem jest Rafał Lemkin (1900–1959), polski prawnik żydowskiego pochodzenia, który jest szczególnie znany jako autor terminu “ludobójstwo” i przeprowadzenia kampanii na rzecz uchwalenia Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Lemkin urodził się w małej wiosce w zachodniej Białorusi niedaleko Wołkowyska. Po ukończeniu szkoły handlowej w Białymstoku studiował na Uniwersytecie Lwowskim na Wydziale Prawa.  Był on uznawany za jeden z najlepszych na świecie. Jak zauważył Philippe Sands, wybitny angielsko-francuski ekpert ds. prawa i autor książki “Powrót do Lwowa. O genezie „ludobójstwa” i „zbrodni przeciwko ludzkości”: „jedna kwestia pozostaje dla mnie jasna: Lwów miał swoisty wkład w tworzenie i stosowanie nowoczesnego porządku prawnego. DNA tego miasta jest przesycone nowoczesnym międzynarodowym porządkiem prawnym. Jest to bezsprzecznie powodem do dumy, a nawet świętowania.” Lemkin przybył do USA w 1941 roku. W 1944 roku opublikował swoje najważniejsze dzieło zatytułowane „Rządy państw Osi w okupowanej Europie”. Książka zawierała obszerną analizę prawną nazistowskiego systemu okupacyjnego w Europie, wraz z pierwszym użyciem i definicją terminu “ludobójstwo”. Stopniowo koncepcja ludobójstwa Lemkina jako zbrodni przeciwko prawu międzynarodowemu została powszechnie przyjęta przez społeczność międzynarodową i stała się jedną z podstaw prawnych procesów norymberskich. W efekcie książka Lemkina stała się podstawowym tekstem studiów na temat Holokaustu, a w bardziej ogólnym sensie klasycznym studium totalitaryzmu i ludobójstwa. Po wojnie Lemkin zdecydował się pozostać w Stanach Zjednoczonych. W 1953 roku wygłosił wykład pod tytułem “Soviet Genocide in Ukraine” (Radzieckie ludobójstwo w Ukrainie), który dotyczył Hołodomoru – klęski głodu w latach 1932-1933 spowodowanej działaniem władz radzieckich, w wyniku której zmarło kilka milionów mieszkańców Ukrainy. Rozpoczął swój wykład od cytatu z wiersza ukraińskiego poety Wołodymyra Sosiury:

Nie możesz kochać innych narodów, 
Jeśli nie kochasz Ukrainy.

Według Lemkina Hołodomor był “klasycznym przykładem sowieckiego ludobójstwa,  najdłuższym i najszerszym eksperymentem rusyfikacji, stawiającym za cel zniszczenie narodu ukraińskiego oraz […] jedynie logicznym następcą [..] carskich zbrodni”. W 2015 roku wykład Lemkina został dodany przez reżim Putina do rosyjskiego indeksu “publikacji ekstremistycznych”, których dystrybucja w Rosji jest zabroniona. Z drugiej strony, w 2018 roku, z okazji 75-lecia przemówienia Lemkina, Ukraińsko-Kanadyjskie Stowarzyszenie Wolności Obywatelskich odsłoniło tablicę w językach ukraińskim, angielskim, hebrajskim i jidysz, upamiętniającą Lemkina. Tablica znajduje się w Ukraińskim Instytucie Ameryki w Nowym Jorku.

Ludzie umierający z głodu na ulicach Charkowa w 1933 roku, Źródło: Wikipedia

Zbigniew Brzeziński (1928–2017), amerykańsko-polski dyplomata i politolog był w latach 1966-1968 doradcą prezydenta Lyndona B. Johnsona natomiast w latach 1977-1981 doradcą prezydenta Jimmy’ego Cartera. Połączył w swojej pracy zawód naukowca i dyplomaty. Jako naukowiec był zwolennikiem realizmu w stosunkach międzynarodowych. Brzeziński był związany z Uniwersytetem Harvarda, a na Uniwersytecie Columbia kierował Institute on Communist Affairs. Został następnie profesorem w Paul H. Nitze School of Advanced International Studies (SAIS) na Johns Hopkins University w Waszyngtonie, D.C. Brzeziński urodził się w Warszawie w polskiej rodzinie z Galicji Wschodniej. Jego dziadek i ojciec ukończyli Uniwersytet Lwowski. Jako dziecko Zbigniew Brzeziński mieszkał przez jakiś czas w Przemyślu. Jego ojciec był dyplomatą, który służył w polskim konsulacie w radzieckiej Ukrainie (Charków). W 1939 roku przebywał z rodziną w Kanadzie. Po wojnie zdecydował się na przeprowadzkę do USA. Zawsze dużo uwagi poświęcał Ukrainie ze względu na jej geopolityczne znaczenie nie tylko dla Polski, ale też USA. W 1997 roku napisał książkę “Wielka Szachownica: Główne cele polityki amerykańskiej“. Brzeziński zdefiniował Eurazję jako centrum globalnego systemu władzy. Sformułował “eurazjatycką geostrategię” dla USA, według której żadna regionalna potęga nie powinna dominować w Eurazji, a w konsekwencji kwestionować amerykańskich globalnych wpływów. Ukraina zajęła kluczowe miejsce w jego teorii. Brzeźniski napisał, że ” Ukraina, nowe, ważne pole na szachownicy euroazjatyckiej, jest sworzniem geopolitycznym, ponieważ samo istnienie niepodległego państwa ukraińskiego pomaga przekształcić Rosję. Bez Ukrainy Rosja przestaje być imperium eurazjatyckim: może wciąż próbować zdobyć status imperialny, lecz byłaby wówczas imperium głównie azjatyckim, stale wciąganym w rujnujące konflikty z od niedawna suwerennymi narodami Azji Środkowej, które nie pogodziłyby się z utratą niepodległości i byłyby wspierane przez bratnie kraje islamskie na południu. […] Jeżeli jednak Moskwa ponownie zdobędzie władzę nad Ukrainą, wraz z pięćdziesięcioma dwoma milionami jej obywateli, ogromnymi bogactwami naturalnymi oraz dostępem do Morza Czarnego, automatycznie odzyska możliwość stania się potężnym imperium spinającym Europę i Azję. Utrata niepodległości przez Ukrainę miałaby natychmiastowe konsekwencje dla Europy Środkowej, przekształcając Polskę w sworzeń geopolityczny na wschodniej granicy zjednoczonej Europy”. Biorąc pod uwagę agresję Rosji na Ukrainę, która rozpoczęła się w 2014 roku, ocena Brzezińskiego okazała się prorocza.

Rodzina Brzezińskich, która znalazła schronienie w Ameryce po II wojnie światowej, nie była odosobnionym przypadkiem. Ameryka stała się bezpieczną przystanią dla wielu wybitnych uchodźców politycznych ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wśród nich prezydent Litwy Antanas Smetona (1874-1944) był prawdopodobnie najważniejszym politykiem, który otrzymał azyl polityczny w USA. Smetona był ojcem założycielem niepodległej Litwy (1918-1940). Pierwszym i ostatnim prezydentem kraju (1919-1920, 1926-1940). W 1940 roku, kiedy Litwa została zajęta przez Związek Radziecki, Smetona uciekł do USA, gdzie zginął w wypadku w 1944 roku. Pierwsza dama Sofija Smetonienė (1885-1968) towarzyszyła mu w USA i została pochowana obok niego w Cleveland w stanie Ohio. Konsul USA w Kownie, Robert Heingartner, napisał o niej: „Pani Smetona to dama o niezwykłej energii, która rządzi nie tylko domem prezydenta, ale także w jego kancelarii. Rzeczywiście jest czasami żartobliwie nazywana „Prezydentem”.

Pierwsza Dama Litwy, Sofija Smetonienė
Pierwsza Dama Litwy, Sofija Smetonienė, Źródło: Wikipedia

Pomimo tego, że Litwa walczyła z Polską o kontrolę nad Wilnem i w obronie niepodległości po I wojnie światowej, para prezydencka stanowi uderzający przykład więzi, które łączą oba narody. Sofija pochodziła z litewsko-polskiej rodziny szlacheckiej i była spokrewniona z Józefem Piłsudskim (1867-1935), który był „Ojcem Założycielem” niepodległej Polski (1918-1939), ale także głównym adwersarzem Litwy w czasie wojny litewsko-polskiej (1919-1920). Z drugiej strony sam Piłsudski miał litewskie pochodzenie i utożsamiał się z tradycją państwową Wielkiego Księstwa Litewskiego.  

 Wielu imigrantów politycznych z Europy Wschodniej powróciło do swoich krajów i stało się kluczowymi przywódcami po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 roku. Wśród nich był Valdas Adamkus, prezydent Litwy od 1998 do 2009 roku. Znalazł schronienie w Ameryce w 1949 roku i zrzekł się obywatelstwa USA dopiero w 1998 roku, tuż przed rozpoczęciem pierwszej kadencji. 

This image has an empty alt attribute; its file name is The-Genocide-Convention-and-the-Great-Chessboard-Bielarus-zdj2.jpg
Flagi Białoruskiej Republiki Ludowej podczas demokratycznych demonstracji w Mińsku w 2020 r. , Źródło: Shutterstock

Stany Zjednoczone służyły również jako platforma rozwoju kultur narodowych i życia politycznego mieszkańców ziem wschodnich dawnej Rzeczpospolitej. Jazep Waronka (1891-1952), pierwszy przewodniczący Sekretariatu Ludowego Białoruskiej Republiki Ludowej (1918) (czyli premier), pierwszego nowoczesnego i demokratycznego państwa narodowego w historii Białorusi, był jednym z najwybitniejszych przywódców politycznych, którzy znaleźli schronienie w USA. Jako dziennikarz w znacznym stopniu przyczynił się do rozwoju życia kulturalnego białoruskiej diaspory w Ameryce. Waronka urodził się w północno-wschodniej Polsce, w pobliżu dzisiejszej granicy z Białorusią, niedaleko Grodna. Kiedy w 1918 roku bolszewicka Rosja zdobyła Mińsk, Waronka przeniósł się do Wilna. Został mianowany pierwszym ministrem spraw białoruskich w rządzie litewskim. W tym czasie niektórzy litewscy i białoruscy politycy popierali pomysł przywrócenia Wielkiego Księstwa Litewskiego.  W 1923 roku Waronka wyemigrował do USA i osiadł w Chicago, gdzie zaczął wydawać pierwszą białoruską gazetę w Ameryce. Waronka napisał również wiele esejów politycznych i historycznych, które pomogły kształtować białoruską tożsamość narodową. Był też odpowiedzialny za pierwszy program radiowy w języku białoruskim w USA. Po II wojnie światowej Waronka stał się jednym z założycieli Białorusko-Amerykańskiego Stowarzyszenia, którego celem było podtrzymanie pamięci o Białoruskiej Republice Ludowej. Dzisiaj do tej tradycji państwowej odwołuje się demokratyczna opozycja na Białorusi.