Polsko-litewski styl katedralny

Tadeusz Żukotyński
Adolfas Valeška

  • Jozafat Kuncewicz

Pod koniec XIX wieku polscy i litewscy imigranci stworzyli w USA oryginalny styl architektoniczny, głęboko zakorzeniony w sztuce ich ojczyzn. Styl ten został nazwany „katedralnym” i charakteryzował wiele kościołów w stanach środkowo-atlantyckich, w krainie Wielkich Jezior i w mniejszym stopniu w Nowej Anglii. Nazwa stylu wzięła się od często monumentalnego charakteru kościołów, które niekoniecznie były katedrami. Kościoły te na ogół wyróżniają się bogatą ornamentyką zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz. Dekoracje odzwierciedlają ówczesne gusta artystyczne litewskich i polskich emigrantów. Wypełnione są symbolami religijnymi, licznymi posągami, malowidłami, mozaikami i obrazami. Istniała tendencja do zdobnictwa renesansowego i barokowego, a także do kopiowania ważnych kościołów z Litwy i Polski. Preferencja form renesansowych i barokowych wynikała z kultywowania pamięci o „złotym wieku” Rzeczypospolitej. Okres ten przypada na XVI i pierwszą połowę XVII wieku, kiedy Rzeczypospolita była jednym z największych i najpotężniejszych państw w Europie.

Bazylika św. Jozafata w Milwaukee, Źródło: Shutterstock

Bazylika św. Jozafata, znajdująca się w Milwaukee w stanie Wisconsin, jest doskonałym przykładem stylu katedralnego. Kościół został ukończony w 1901 roku. W tym czasie jedynym budynkiem w USA z większą kopułą był Kapitol. W momencie budowy świątynia miała piątą co do wielkości miedzianą kopułę na świecie. W 1929 roku kościół św. Jozafata otrzymał od papieża Piusa XI tytuł bazyliki mniejszej. Patronem bazyliki jest Jozafat Kuncewicz (ok.  1580–1623), rusiński arcybiskup Kościoła greckokatolickiego z Wołynia. Został zamordowany przez rozwścieczony tłum prawosławnych w Witebsku (Białoruś). Następnie został ogłoszony męczennikiem i świętym Kościoła katolickiego. Jego morderstwo odzwierciedlało szerszą eskalację konfliktu w Rzeczypospolitej między prawosławnymi a greckimi i rzymskimi katolikami. Wywołała go unia brzeska z 1596 r., podpisana między Rzymem a diecezjami ruskiego Kościoła prawosławnego na terenie Rzeczypospolitej. Unia utworzyła Kościół greckokatolicki i de facto zdelegalizowała wspólnotę prawosławną. Wnętrza bazyliki ilustrują ideę silnych związków Polski z ziemiami wschodnimi Rzeczypospolitej, a także ich katolicki charakter. Centralne miejsce w bazylice zajmuje obraz Męczeństwo św. Jozafata, który znajduje się nad ołtarzem głównym i za nim. Bezpośrednio na lewo od tej pracy znajduje się obraz przedstawiający św. Andrzeja Bobolę, polskiego jezuity zabitego na Polesiu przez Kozaków w 1657 roku. Obok znajduje się tablica z postacią św. Jadwigi Królowej i Patronki Polski, którą w 1386 roku poślubił Wielki Książę Litewski Władysław Jagiełło. Ich małżeństwo scementowało unię polsko-litewską. W tylnej części kościoła znajdują się dwa bardzo duże malowidła ścienne po obu stronach chóru. Pierwsze przedstawia Piotra Skargę, księdza jezuitę, znanego z roli jaką odegrał w zjednoczeniu ruskiej Cerkwi prawosławnej z Rzymem w ramach unii brzeskiej. Drugi mural przedstawia Tadeusza Kościuszkę, generała i męża stanu uważanego za bohatera narodowego w Polsce, Litwie, USA i Białorusi. W bazylice znajduje się szereg obrazów Matki Boskiej, w tym trzy słynne ikony z ziem wschodnich (Wilno, Lwów, Pińsk).

Wiele prac w bazylice namalował Tadeusz Żukotyński (1855-1912), znany malarz urodzony w Kamieńcu Podolskim (dzisiejsza Ukraina). Po ukończeniu studiów Żukotyński wyemigrował do USA. Otworzył studio w Milwaukee i stworzył ponad 100 murali i obrazów w kościołach w całym kraju.

This image has an empty alt attribute; its file name is Basilica-of-Saint-Josaphat-2.jpg
Kościół Świętego Krzyża, Chicago, IL, USA, Źródło: Flickr, Autor: Zol87

Jednym z nich był Kościół Świętego Krzyża, historyczne katolickie miejsce kultu znajdujące się w Chicago, Illinois. Zbudowany przez litewskich emigrantów, jest uderzająco podobny do polskiego stylu katedralnego, co pokazuje wspólne dziedzictwo Polaków i Litwinów z Rzeczypospolitej. Kościół znajduje się w Back of the Yards, części Chicago opisanej w powieści “Grzęzawisko” przez dziennikarza Uptona Sinclaira. Książka ta poświęcona jest trudnym warunkom życia, z jakimi borykała się litewska diaspora na przełomie XIX i XX wieku. Obok kościoła stoi były litewski klasztor, ozdobiony tradycyjnym litewskim krzyżem słonecznym i mozaiką. To dzieło Adolfasa Valeški (1905-1994), litewskiego witrażysty, malarza, scenografa i dyrektora muzeum. Jest on autorem czterech obrazów olejnych w kościele, przedstawiających sceny z historii Litwy i Ameryki. Należą do nich obrazy Góry Krzyży, słynnego miejsca pielgrzymkowego znajdującego się około 12 kilometrów na północ od miasta Szawle na Żmudzi i Ostrej Bramy w Wilnie, w której znajduje się słynny obraz Matki Boskiej z XVII wieku. Święty obraz pojawia się na początku polskiego poematu narodowego “Pan Tadeusz”: „Panno Święta, [..]i w Ostrej świecisz Bramie”. Wiersz został napisany przez Adama Mickiewicza (1798-1855). Utwór opisuje życie polskiej szlachty w Wielkim Księstwie Litewskim na początku XIX wieku. 

This image has an empty alt attribute; its file name is Hill-of-Croses.jpg
Góra Krzyży, Żmudź, Litwa, Źródło: Shutterstock

Uważa się, że pierwsze krzyże na Górze Krzyży postawiono na dawnym grodzisku po powstaniu listopadowym (1830-31). Przez pokolenia katoliccy pielgrzymi umieszczali tu nie tylko krzyże i krucyfiksy, ale także rzeźby litewskich patriotów, figury Matki Boskiej oraz tysiące małych figurek i różańców. Valeška zaprojektował także witraże na lotnisku O’Hare w Chicago. Zamówienia składała u niego również społeczność żydowska mieszkająca w Chicago. Do miasta przybyło wielu Żydów z dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Valeška zaprojektował wspaniałe okna znajdujące się w Kaplicy Lanskich, która jest poświęcona pamięci wybitnej rodziny żydowsko-litewskiej. W tej pracy stworzył kolaż religijnych symboli judaistycznych i motywów z żydowsko-litewskiej tradycji ludowej, a także sztuki nowoczesnej.